است در زمان به واسطهء استعداد عقلانى و علمى خودش جلو برود ، ممكن است در اثر خودخواهى و هواپرستى از جادهء ترقى منحرف شود ، به سراشيبى سقوط وارد گردد . امكان سقوط و انحراف براى انسان از دو راه است : يكى از راه ظلم و ستمگرى و حقوق يكديگر را پايمال كردن و از مسير عدالت خارج شدن ، و ديگر از راه جهالت . جهالت يعنى چه ؟ يعنى اشتباه كردن . حيوانها اين چيزها را ندارند . البته گاهى به ندرت اتفاق مىافتد ولى نه آن طورى كه براى انسان پيش مىآيد كه يك قومى را فاسد مىكند . مثلًا مىگويند ممكن است اشتباهى براى دستهء كارگر زنبور عسل پيدا بشود . افراد كارگر مأمورند كه گلهاى خوشبو و لطيف را پيدا كرده و آنها را بمكند و عسل تهيه كنند . گاهى اشتباهاً بجاى يك گل لطيف و خوشبو ، يك گل بدبو را مىمكند اما اين اشتباه بسيار كوچك است و زود هم جبران مىشود . مأمورينى در كندو هستند كه وقتى زنبورهاى كارگر وارد مىشوند ، دهان آنها را بو مىكنند مىبينند وظيفهء خودشان را خوب انجام داده‌اند يا نه . اگر ديدند بد انجام داده‌اند ، فوراً يك محكمه از محكمهء صحرايى سريعتر تشكيل مىدهند و با اسلحه‌اى كه دارند همان جا آنها را معدوم مىكنند . اين است كه در آيهء كريمهء قرآن بعد از بيان عرض امانت بر مخلوقات و امتناع تمام مخلوقات از پذيرش آن و پيش قدم شدن انسان ، بلافاصله مىفرمايد : إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا انسان موجود بسيار ستمگرى است ، انسان موجود بسيار نادانى است . اين دو استعداد يعنى استعداد ترقى و تكامل از يك طرف و استعداد و امكان سقوط و انحراف از طرف ديگر به واسطهء ظلم يا جهل ، از يكديگر تفكيك نمىشود . آيهء ديگرى در قرآن ، اول سورهء دهر به همين مضمون هست : هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً . إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً . إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً « 1 » . آيا بر انسان گذشته است زمانى كه هيچ نبوده است ؟ يك چيزى كه نام برده

--> ( 1 ) دهر / 1 - 3